Profilaktyka chorób sercowo-naczyniowych: czynniki ryzyka, badania i zalecenia

Profilaktyka to zestaw działań, które zmniejszają ryzyko chorób sercowo-naczyniowych i ich powikłań – od wprowadzenia zmian w stylu życia po kontrolne badania, leki i ewentualne zabiegi. W praktyce klinicznej oznacza to identyfikację czynników ryzyka chorób, ich redukcję i systematyczną kontrolę wyników. To szczególnie ważne, bo choroby układu krążenia pozostają głównymi przyczynami zgonów, a wysoka umieralność wynika często z późnego rozpoznania (dane z raportu Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego PZH z 2025 roku). Na szczęście – dzięki edukacji, lekom i coraz lepszej diagnostyce – możemy spowolnić rozwoju chorób i zmniejszyć ryzyko powikłań. 

Jakie czynniki ryzyka potęgują zagrożenie chorobami sercowo-naczyniowymi?

Do głównych czynników ryzyka należą: nadciśnienie, cukrzyca, otyłość, palenie i siedzący tryb życia, a także nieprawidłowe stężenie lipidów i dieta bogata w tłuszcze nasycone. Znaczenie mają też choroby współistniejące oraz wiek, płeć i wywiad rodzinny. Nie na wszystko mamy wpływ, ale większość da się ograniczyć stylem życia i leczeniem. Ocena ryzyka uwzględnia łącznie te elementy.

Nadciśnienie tętnicze i cukrzyca – duet, który trzeba mieć pod kontrolą!

Trwale wysokie ciśnienie tętnicze uszkadza naczynia krwionośne i obciąża serce. Pomiar ciśnienia tętniczego w gabinecie to początek, ale lepszym narzędziem jest całodobowy Holter ciśnieniowy (ABPM), który rejestruje ciśnienie tętnicze krwi w dzień i w nocy. 

Cukrzyca podnosi ryzyko zawału serca i udaru mózgu. Kluczowe są regularne badania glikemii, HbA1c i kontrola lipidów. Leczenie często wymaga współpracy kilku specjalistów, ale kluczowy jest zdrowy styl życia – odpowiednia dieta i aktywność fizyczna.

Zaburzenia lipidowe i cholesterol: kiedy lipidogram?

Zaburzenia lipidowe (podwyższone LDL, niskie HDL, wysokie trójglicerydy) to niezależny czynnik ryzyka choroby wieńcowej i choroby niedokrwiennej serca. Podstawowym badaniem jest lipidogram, który określa stężenia cholesterolu i trójglicerydów. U osób z rodzinnym wywiadem warto rozważyć rozszerzoną diagnostykę w kierunku hipercholesterolemii.

Ustalenie planu postępowania jest kwestią indywidualną – u części Pacjentów wystarczą modyfikacje diety i ruch, inni wdrożone mają leczenie farmakologiczne. W ALFA wyniki łączymy z innymi parametrami (np. glikemia, EKG, UKG), aby całościowo planować prewencję chorób układu krążenia.

Objawy, których nie wolno bagatelizować: zawał serca, udar mózgu, ból sercowy

Nagły, narastający ból w klatce piersiowej, duszność, zimny pot, nudności, osłabienie – to mogą być sygnały zawału serca. W takiej sytuacji należy natychmiast wezwać pomoc. Szybka rewaskularyzacja (np. angioplastyka wieńcowych tętnic) ratuje mięsień sercowy i życie.

Objawy ogniskowe (opadnięty kącik ust, zaburzenia mowy, niedowład) sugerują udar mózgu – tu liczy się każda minuta. Pamiętaj, że znaczna część zgonów i inwalidztwa to konsekwencje późnej reakcji powodu chorób układu krążenia. Jeśli dolegliwości są mniej typowe (np. dyskomfort sercowy przy wysiłku), zacznij od EKG i konsultacji.

Przerywane „kołatania”, uczucie trzepotania w klatce, spadki tolerancji wysiłku mogą wskazywać na arytmię. Najczęściej spotykamy migotanie przedsionków, które zwiększa ryzyko powikłań zakrzepowo-zatorowych. Tu wchodzi w grę leczenie przeciwkrzepliwe zalecone według skali ryzyka, a czasem procedury inwazyjne. Część arytmii „wymyka się” badaniu gabinetowemu – stąd wartość Holtera EKG 24/48/72 h. 

Styl życia jako lek: ruch, dieta, sen i stres w prewencji chorób układu krążenia

Podstawą zdrowego stylu życia w profilaktyce chorób układu krążenia są:

• ruch (minimum 150 min umiarkowanego wysiłku tygodniowo),
• dieta śródziemnomorska, ograniczająca spożycie soli, cukrów i tłuszczów nasyconych,
• sen i regulacja stresu,
• rezygnacja z nikotyny: palenie papierosów i samo wdychanie dymu uszkadzają śródbłonek i nasilają stan zapalny, co łączy się z gorszymi wynikami leczenia i większym ryzykiem zachorowania na choroby krążenia osób w każdym wieku.

Profilaktyka chorób sercowo-naczyniowych działa, gdy łączymy redukcję czynników ryzyka (tych, na które mamy wpływ: palenie tytoniu, nadciśnienie tętnicze, cukrzyca, otyłość, zaburzenia lipidowe i siedzący tryb życia) z regularną kontrolą i szybkim dostępem do badań.

Badania w praktyce: EKG, echo serca, Holter EKG i Holter ciśnieniowy – co, kiedy i po co?

• EKG spoczynkowe to badanie podstawowe: pomaga wykryć niedokrwienie, zaburzenia przewodzenia, zaburzenia rytmu. Pomiar trwa kilka minut, jest bezbolesny.
• Echo serca (UKG) ocenia kurczliwość, zastawki i frakcję wyrzutową; wykonywane m.in. przy podejrzeniu niewydolności serca, wad zastawek, kardiomiopatii czy po przebytym zawale serca.
• Holter EKG rejestruje rytm w ciągu doby lub dłużej – stała rejestracja EKG serca za pomocą aparatu Holtera pozwala uchwycić arytmie pojawiające się napadowo oraz powiązać zapis z kołataniem serca, zawrotami, omdleniami, jak i ocenić skuteczność prowadzonego leczenia kardiologicznego.
• Holter ciśnieniowy – badanie pozwala potwierdzić lub wykluczyć nadciśnienie, wykryć tzw. efekt białego fartucha (wysokie ciśnienie tylko w gabinecie lekarskim) i nadciśnienie maskowane (prawidłowe w gabinecie, ale podwyższone na co dzień), ocenić nocne wartości ciśnienia tętniczego oraz sprawdzić skuteczność leczenia, w tym prawidłowe dobranie leków na nadciśnienie.

Poradnia Kardiologiczna w Bielsku-Białej

W Poradni Kardiologicznej Centrum Lekarskiego ALFA w Bielsku-Białej wykonasz wszystkie te badania z konsultacją na miejscu. To skraca ścieżkę do rozpoznania, podobnie jak realizowany w naszym Centrum program opieki koordynowanej dla pacjentów kardiologicznych. W tym modelu program profilaktyki i decyzje diagnostyczne zapadają wspólnie – między pacjentem, kardiologiem i lekarzem POZ – a cały proces prowadzi lekarz POZ: bez kolejek i bez zbędnej zwłoki.

Jak skorzystać z pomocy Poradni Kardiologicznej ALFA?

• Gdzie? Centrum Lekarskie ALFA, ul. Grażyny 9, 43-300 Bielsko-Biała.
• Zadzwoń: 33 857 29 50 lub napisz: bielsko@alfamedycyna.pl.
• Zakres usług: Konsultacje kardiologiczne (pierwszorazowa/kontrolna), EKG, echo serca (UKG), Holter EKG 24/48/72 h, Holter ciśnieniowy 24 h.
• Dla kogo leczenie w ramach NFZ? Dla Pacjentów naszej POZ – w ramach opieki koordynowanej. 

Jeśli masz pytania do kardiologia lub chcesz ocenić swoje ryzyko sercowo-naczyniowe, skontaktuj się z naszą Poradnią Kardiologiczną ALFA w Bielsku-Białej.